Je zit in een vergadering waarin iedereen ongeveer weet wat er gezegd gaat worden. De standpunten zijn bekend, de argumenten ook, en toch blijft het gesprek rond hetzelfde punt draaien. Je voelt dat er iets onder ligt, maar niemand benoemt het.
Je merkt de neiging om in te grijpen. Nog een vraag stellen, nog een argument toevoegen, misschien het gesprek afronden en een besluit nemen. In plaats daarvan vertraag je. Je luistert naar de woorden én naar wat er in de ruimte gebeurt. Wie houdt zich in? Waar ontstaat spanning? Wat wordt zorgvuldig omzeild?
Dan spreekt iemand zich uit. Een ander haakt aan. Wat eerst een discussie over de inhoud leek, blijkt ergens anders over te gaan. De feiten zijn niet veranderd. Wat je kon waarnemen wel.
Dat fascineert me aan aandacht. We denken gemakkelijk dat we naar een werkelijkheid kijken die er simpelweg is en die we vervolgens zo goed mogelijk proberen te begrijpen. Maar wat we kunnen zien wordt mede bepaald door waar onze aandacht naartoe gaat, welke vragen we stellen, wat we verwachten en hoeveel ruimte er in onszelf is om iets waar te nemen wat niet past binnen wat we al dachten te weten.
Wat de kwantumfysica mij daarin laat zien
Een van de bekendste experimenten uit de kwantumfysica is het Double Slit Experiment. Wanneer afzonderlijke kwantumdeeltjes door twee spleten worden gestuurd, kan er een interferentiepatroon ontstaan dat past bij golfgedrag. Wordt gemeten door welke spleet een deeltje gaat, dan verandert het patroon en verschijnt gedrag dat bij afzonderlijke deeltjes past.
Dat is op zichzelf al wonderlijk genoeg.
Wat het experiment wetenschappelijk laat zien, is dat de manier waarop een kwantumsysteem wordt gemeten niet losstaat van wat er gemeten kan worden. Dat betekent niet dat menselijke gedachten naar believen de werkelijkheid creëren. Het zegt wel iets fundamenteels over een wereld die op het kleinste niveau veel minder vast en onafhankelijk van interactie blijkt dan onze dagelijkse ervaring doet vermoeden.
Precies daar begint voor mij de interessante vraag. Niet: kan ik met mijn gedachten alles manifesteren wat ik wil? Maar: wat gebeurt er wanneer ik niet langer doe alsof mijn manier van kijken losstaat van wat ik kan zien?
Ook buiten de kwantumfysica weten we hoe selectief onze waarneming is. Waar we aandacht aan geven komt sterker in beeld. Wat we verwachten beïnvloedt wat we opmerken. Een overtuiging kan maken dat bepaalde mogelijkheden vanzelfsprekend lijken en andere nauwelijks in ons bewustzijn verschijnen.
Dat wordt in leiderschap heel concreet. Wanneer je een team vooral bekijkt vanuit wat er niet goed gaat, zie je andere informatie dan wanneer je ook kijkt naar waar intelligentie, initiatief of energie aanwezig is. Wanneer je een conflict al hebt ingedeeld in voor- en tegenstanders, wordt het moeilijker om iets te zien wat buiten die indeling valt. En wanneer je zelf onder druk staat, kan je waarneming smaller worden precies op het moment dat een situatie meer van je vraagt.
Aandacht is daarmee niet neutraal. Waar je kijkt, bepaalt mede wat voor jou zichtbaar wordt.
Wat wordt mogelijk wanneer je anders kijkt?
Dat brengt me bij iets wat ik in mijn eigen leven en werk steeds opnieuw tegenkom. Grote veranderingen beginnen lang niet altijd met weten hoe iets moet.
Soms begint het met een verlangen. Een beeld, een richting of een diep weten dat iets mogelijk is voordat er bewijs is dat het ook werkelijk gaat gebeuren. Je kunt nog niet overzien hoe je daar komt, maar er verandert iets zodra je dat verlangen serieus begint te nemen.
Niet omdat het universum vanaf dat moment verplicht is te leveren wat jij hebt besteld. Wel omdat jouw verhouding tot de werkelijkheid verandert. Je aandacht verschuift. Je ziet andere mogelijkheden, voert andere gesprekken, neemt besluiten die je eerder niet zou hebben genomen en merkt mensen of openingen op die daarvoor buiten beeld bleven.
En soms gebeurt er onderweg iets wat zich veel moeilijker laat verklaren.
Een ontmoeting op precies het juiste moment. Iemand die belt terwijl je net aan die persoon dacht. Een mogelijkheid die verschijnt via een route die je zelf nooit had kunnen bedenken. Een opeenvolging van gebeurtenissen waarvan je achteraf denkt: hoe dan?
Ik ken die ervaringen. Voor mij horen synchroniciteiten bij het mysterie van het leven. Ik hoef ze niet kleiner te maken door te doen alsof ze alleen toeval zijn, en ik hoef ze ook niet met kwantumfysica te bewijzen om ze serieus te kunnen nemen.
Juist daar vind ik de combinatie van commitment en overgave zo belangrijk. Je kunt heel helder kiezen waar je voor gaat, je aandacht en energie daarop richten en daadwerkelijk handelen. Tegelijkertijd hoef je niet vooraf te bepalen langs welke route het naar je toe moet komen.
Je doet jouw deel en blijft wakker voor wat zich onderweg opent.
Dat vraagt een ander soort leiderschap dan alles vooraf willen beheersen. Je hebt richting, maar blijft ontvankelijk. Je neemt besluiten en kunt opnieuw kijken. Je weet waarvoor je gaat en laat tegelijkertijd ruimte voor informatie die je oorspronkelijke plan verandert.
Wat er tussen mensen ontstaat
Diezelfde vraag wordt nog interessanter zodra meerdere mensen samenkomen.
Een vergadering is tenslotte nooit alleen een verzameling individuele breinen. Mensen reageren voortdurend op elkaar. Op stem, tempo, gezichtsuitdrukking, spanning, vertrouwen, status, stilte en op wat wel en niet wordt uitgesproken. Eén persoon die gespannen binnenkomt kan een ruimte beïnvloeden. Iemand die werkelijk aanwezig blijft wanneer het spannend wordt ook.
Onderzoek van het HeartMath Institute gaat nog een stap verder en onderzoekt onder meer fysiologische synchronisatie en wat het instituut social coherence noemt. HeartMath verbindt daaraan bredere hypothesen over energetische en informationele interactie tussen mensen. Die verdergaande interpretaties gaan verder dan wat binnen de reguliere wetenschap als vastgesteld geldt, maar de vraag die eronder ligt vind ik buitengewoon interessant: waartoe krijgen mensen samen toegang wanneer er meer coherentie ontstaat?
Ik herken die vraag uit groepen en teams. Soms verandert de kwaliteit van een gesprek zo sterk dat er iets ontstaat wat niemand afzonderlijk had kunnen bedenken. Mensen luisteren anders, verbanden worden sneller zichtbaar en iemand spreekt precies uit wat verschillende mensen al voelden zonder er woorden voor te hebben.
Je kunt dat collectieve intelligentie noemen. Je kunt spreken over resonantie of over informatie die in het veld beschikbaar komt. Voor mij is vooral interessant dát de kwaliteit van wat tussen mensen ontstaat verandert wanneer de kwaliteit van aanwezigheid verandert.
Daar krijgt de kwantumlaag voor mij betekenis in leiderschap. Niet als truc om de werkelijkheid naar onze hand te zetten, maar als uitnodiging om veel minder vanzelfsprekend aan te nemen dat alleen het direct zichtbare werkelijk is.
Er is altijd meer informatie dan we op dit moment waarnemen. Meer mogelijkheid dan de route die we al kennen. Meer aanwezig tussen mensen dan wat letterlijk wordt uitgesproken.
En daarmee komt de verantwoordelijkheid weer bij onszelf terug. Waar richt ik mijn aandacht op? Vanuit welke staat kijk ik? Hoe snel maak ik van wat ik zie een conclusie? Kan ik aanwezig blijven wanneer ik het antwoord nog niet weet? En kan ik ruimte laten voor iets wat ik vanuit mijn huidige perspectief nog niet kan zien?
Daar begint creatie
Voor mij begint daar creatie.
Niet met de illusie dat ik alles kan bepalen, maar met een veel levendiger verhouding tot mogelijkheid. Richting geven aan wat ik wil creëren, handelen vanuit wat voor mij waar is en tegelijkertijd open blijven voor een werkelijkheid die groter is dan wat ik vooraf kon bedenken.
Soms verandert er dan iets in een vergadering.
En soms verandert er veel meer.
